پشت سکوت و کناره گیری کودکان چه می گذرد؟

به گزارش مشرق، پگاه دوستی روانشناس کودک و نوجوان در خصوص نقش والدین در کاهش یا تشدید گوشه گیری کودک اظهارکرد: در قدم اول والدین نباید کودک را بابت کم حرف بودن یا اجتماعی نبودنش سرزنش یا با دیگران مقایسه کنند، چون این کار معمولا به جای ایجاد انگیزه می تواند احساس ناکافی بودن و کاهش ارزشمندی ایجاد کند. وقتی به کودکی برچسب هایی مثل «خجالتی» یا «گوشه گیر» می زنیم، ممکن است به مرور این ویژگی را بخشی از هویت خودش بداند و کمتر برای تغییر یا تجربه های جدید تلاش کند.

وی ادامه داد: یکی دیگر از عوامل مهمی که در این زمینه باید به آن توجه کرد، کیفیت رابطه والدین با کودک است. وقتی کودک در خانه احساس امنیت، شنیده شدن و پذیرش را تجربه کند، معمولا در برقراری ارتباط با دیگران هم موفق تر عمل می کند. بهتر است والدین سعی کنند ارتباط عاطفی امنی با فرزندشان ایجاد کنند؛ یعنی بیشتر شنونده باشند تا قضاوت کننده. همچنین والدین می توانند با فراهم کردن تجربه های اجتماعی مثبت و متناسب با توانایی کودک، زمینه رشد مهارت های ارتباطی او را فراهم کنند برای مثال می توانند از موقعیت های ساده شروع کنند؛ مثل اینکه فرزندشان را با یک دوست هم سن به پارک ببرند، از یکی از دوستانش برای بازی به خانه دعوت کنند یا او را در کلاسی که به آن علاقه دارد ثبت نام کنند. این تجربه های کوچک، به مرور تمایل کودک را برای ارتباط با دیگران بیشتر می کند. همچنین لازم است خود والدین الگوی مهارت های ارتباطی باشند؛ چون کودکان بخش زیادی از رفتارهای اجتماعی را از طریق مشاهده یاد می گیرند.

به گفته این روانشناس گفت: مدرسه بعد از خانواده، یکی از مهم ترین محیط هایی است که کودک در آن مهارت های اجتماعی را یاد می گیرد، بنابراین نقش معلم و فضای مدرسه در این زمینه بسیار مهم است. معلم می تواند با ایجاد یک فضای امن و حمایت کننده به کودک کمک کند احساس تعلق بیشتری به دیگران پیدا کند. گاهی کودکانی که گوشه گیر هستند، به دلیل تجربه هایی مثل طرد شدن، مورد تمسخر قرار گرفتن یا نداشتن فرصت مشارکت، بیشتر از جمع فاصله می گیرند. همچنین همکاری بین والدین و مدرسه اهمیت زیادی دارد؛ چون وقتی خانواده و مدرسه در یک مسیر حمایتی حرکت کنند، کودک فرصت بیشتری برای رشد مهارت های اجتماعی پیدا می کند.

وی درباره راه کاریهای رهایی از گوشه گیری کودکان و نوجوانان تصریح کرد: گوشه گیری به خودی خود یک اختلال روان شناسی نیست؛ بلکه رفتاری است که ممکن است دلایل مختلفی پشت آن وجود داشته باشد. برای کمک به کودک باید ببینیم چه عاملی پشت این رفتار وجود دارد، چون ممکن است در یک کودک دلیل گوشه گیری، اضطراب اجتماعی باشد، در دیگری تجربه های منفی مثل طردشدن از سوی همسالان یا حتی در گروهی از کودکان به دلیل ضعف در مهارت های ارتباطی. اگر گوشه گیری به دلیل اضطراب اجتماعی باشد، یکی از درمان های مؤثر، درمان شناختی - رفتاری (CBT) است که به کودک کمک می کند افکار اضطراب زا را بشناسد و به تدریج در موقعیت های اجتماعی راحت تر عمل کند. همچنین آموزش مهارت های اجتماعی، آموزش مناسب به والدین و در بعضی موارد بازی درمانی در کودکان می تواند کمک کننده باشد.

دوستی در خصوص درمان گوشه گیری کودکان بیان کرد: مدت درمان به عواملی مثل سن کودک، شدت مشکل، همکاری خانواده و علت زمینه ای بستگی دارد. بعضی کودکان در چند ماه پیشرفت قابل توجهی نشان می دهند، اما در مشکلات شدیدتر ممکن است به زمان بیشتری نیاز باشد.

این روانشناس با بیان اینکه یکی از نگرانی های برخی والدین، ارتباط گوشه گیری فرزندشان با اختلال طیف اوتیسم یا اضطراب اجتماعی است، گفت: صرفا کم حرف بودن یا علاقه کمتر به جمع، برای تشخیص هیچ یک از این موارد کافی نیست و نیاز به بررسی دقیق دارد. در اضطراب اجتماعی، کودک یا نوجوان معمولا تمایل به ارتباط با دیگران دارد، اما به دلیل ترس از قضاوت شدن، خجالت یا نگرانی از اشتباه، از موقعیت های اجتماعی دوری می کند. در اوتیسم نیز فقط کم حرف بودن یا کمتر در جمع بودن ملاک نیست، بلکه نحوه ارتباط کودک با دیگران اهمیت دارد؛ مثلا ممکن است کمتر از تماس چشمی استفاده کند، احساسات و علاقه هایش را کمتر با دیگران در میان بگذارد یا در درک نشانه های اجتماعی متفاوت باشد. گاهی نیز رفتارهای تکراری، علاقه های محدود یا دشواری در کنار آمدن با تغییرات دیده می شود. با این حال، هیچ یک از این موارد به تنهایی به معنای اوتیسم نیست و تشخیص، نیازمند بررسی روند رشد و رفتارهای کودک است.

وی در این باره که تک فرزندی یا چندفرزندی تاثیری روی گوشه گیری کودکان دارد؟ اظهار کرد: در مجموع، در بررسی گوشه گیری کودک، آنچه اهمیت بیشتری دارد کیفیت روابط کودک و فرصت هایی است که برای ارتباط و تعامل با دیگران پیدا می کند، نه صرفا این که کودک تک فرزند باشد یا خواهر و برادر داشته باشد. تک فرزندی یا چندفرزندی به تنهایی باعث گوشه گیری نمی شود. داشتن خواهر یا برادر ممکن است فرصت هایی برای تمرین مهارت های اجتماعی مثل همکاری و ارتباط ایجاد کند، اما به این معنا نیست که همه کودکانی که خواهر و برادر دارند حتما اجتماعی تر هستند. در نهایت، موضوعی که اهمیت بیشتری دارد، کیفیت رابطه بین اعضای خانواده، فرصت های بازی، تعامل با همسالان و حمایت والدین از رشد اجتماعی کودک است.

دوستی با بیان این که لازم است برای گوشه گیری کودک و نوجوان به روانشناس و مشاور مراجعه شود، بیان کرد: آرام بودن یا کم حرف بودن کودک به این معنا نیست که حتما مشکلی وجود دارد، چون بعضی کودکان ذاتا شخصیت آرام تر یا درونگراتری دارند. زمانی مراجعه به روان شناس اهمیت پیدا می کند که گوشه گیری باعث شود در زندگی روزمره کودک اختلال ایجاد شود؛ مثلا نتواند با همسالان ارتباط برقرار کند، از مدرسه یا فعالیت های مورد علاقه اش دوری کند، یا احساس ناراحتی و اضطراب زیادی داشته باشد. همچنین اگر این گوشه گیری با نشانه هایی مثل افت تحصیلی، تغییرات قابل توجه در خواب یا اشتها، کاهش علاقه به فعالیت های قبلی، ترس شدید از موقعیت های اجتماعی یا احساس غمگینی طولانی مدت همراه باشد، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.